6 giờ sángàmviệctựdoKhivănphòngthunhỏthànhchiếclaptopvàlycàphêgà nướng buổi tối， chị Nguyễn Thị Hương (32 tuổi， quận 3， TP.HCM) mở laptop。kiểm tra email từ khách hàng ở Mỹ. Chị không cần đến công ty， không mặc áo sơ mi ủi phẳng. Công việc của chị là viết nội dung cho một startup công nghệ， và chị đã làm việc tự do được ba năm. “Thu nhập không ổn định， nhưng tôi đổi được giờ đưa con đi học và không phải họp hành vô bổ”， chị nói. Câu chuyện của chị không còn hiếm. Làn sóng làm việc tự do đang thay đổi cách người Việt kiếm sống， đặc biệt ở các đô thị lớn.

Theo khảo sát của một nền tảng tuyển dụng trực tuyến vào tháng 4/2024。gần 40% lao động trẻ tại Hà Nội và TP.HCM cho biết họ đang làm việc tự do toàn thời gian hoặc bán thời gian. Con số này tăng gấp đôi so với năm 2020. Động lực không chỉ là tiền. Anh Trần Minh Quân (28 tuổi， Hà Nội)， một lập trình viên tự do， kể: “Tôi từng làm ở công ty Nhật， lương cao nhưng ngày nào cũng 9 tiếng ở văn phòng. Giờ tôi nhận dự án từ châu Âu， làm 5 tiếng mỗi ngày， thu nhập gấp rưỡi” Làm việc tự do không còn là lựa chọn của những người thất nghiệp hay sinh viên mới ra trường. Nó trở thành một mô hình sự nghiệp có chủ đích.Nhưng đằng sau vẻ hào nhoáng là những vết nứt. Chị Hương thừa nhận tháng nào không có dự án， chị phải rút tiền tiết kiệm để trả tiền nhà. Không có bảo hiểm y tế。không có lương hưu， không có đồng nghiệp để hỏi khi bí ý tưởng. “Cảm giác cô đơn nghề nghiệp là thật. Tôi từng thức trắng vì khách hàng đổi yêu cầu vào phút cuối， và không có ai để chia sẻ”， chị nói. Một khảo sát khác của Viện Nghiên cứu Kinh tế và Xã hội cho thấy 55% người làm việc tự do tại Việt Nam lo lắng về thu nhập không ổn định， trong khi 30% gặp khó khăn trong việc tách biệt công việc và cuộc sống.Điều đáng nói là làn sóng này không chỉ đến từ giới trẻ. Chị Lê Thị Mai (45 tuổi， Đà Nẵng) từng là kế toán trưởng cho một chuỗi nhà hàng. Sau khi bị sa thải trong đợt cắt giảm năm 2022， chị chuyển sang làm dịch vụ kế toán tự do cho các hộ kinh doanh nhỏ. “Tôi không xin được việc vì tuổi。nhưng khách hàng cần người hiểu luật thuế. Giờ tôi có 12 khách quen， thu nhập bằng 80% lúc đi làm， nhưng được ngủ trưa”， chị cười. Làm việc tự do trở thành lưới an sinh cho những người bị thị trường lao động truyền thống đẩy ra rìa.

Nhìn từ góc độ kinh tế， làm việc tự do giúp doanh nghiệp linh hoạt hơn. Một giám đốc marketing tại quận 1 nói với tôi: “Tôi chỉ giữ 3 nhân viên chính thức， còn lại thuê tự do theo dự án. Chi phí giảm 40%。mà chất lượng vẫn đảm bảo” Nhưng chính sự linh hoạt này lại đẩy người lao động vào vùng xám pháp lý. Hợp đồng miệng， thanh toán chậm， không đóng bảo hiểm xã hội – những rủi ro mà người làm công ăn lương ít gặp hơn. Dù vậy， số lượng người chọn làm việc tự do vẫn tăng. Có lẽ vì tự do – dù mong manh – vẫn hơn một công việc giam mình trong bốn bức tường.