Hà NộiÁplựcluyệnthiđạihọcKhihọcsinhlớpthứctrắngvànhữngconsốbiếtnóchia sẻ về giáo dục con cái， 11 giờ đêm ngày 15/3. Trong một con ngõ nhỏ trên đường Nguyễn Trãi， ánh đèn từ căn phòng trọ của Nguyễn Thu Trang， học sinh lớp 12 trường THPT Trần Phú， vẫn sáng. Trang không phải đang lướt Facebook hay xem phim. Trên bàn là ba cuốn sách tham khảo môn Toán， một tập đề cương Lý và Hóa， cùng chiếc điện thoại đang mở ứng dụng đếm ngược: còn 82 ngày nữa đến kỳ thi tốt nghiệp THPT. “Mình ngủ 4 tiếng mỗi đêm suốt hai tháng nay. Không phải vì sợ trượt， mà vì chỉ tiêu vào đại học năm nay quá gắt” Trang nói， mắt vẫn dán vào trang giấy. Câu chuyện của Trang không phải cá biệt. Tại các thành phố lớn， luyện thi đại học đã trở thành một ngành công nghiệp không chính thức。nơi hàng trăm nghìn học sinh đổ xô vào các lò luyện， trung tâm và cả những lớp học online xuyên đêm.Con số thống kê từ Bộ Giáo dục và Đào tạo cho thấy năm 2023 có hơn 1 triệu thí sinh đăng ký dự thi tốt nghiệp THPT。trong đó gần 80% có nguyện vọng xét tuyển đại học. Tỷ lệ chọi vào các trường top đầu như Đại học Bách khoa Hà Nội hay Đại học Y Hà Nội có ngành lên tới 1 chọi 15. Áp lực ấy đẩy học sinh vào guồng quay luyện thi đại học từ rất sớm. Không ít em bắt đầu ôn luyện từ hè lớp 11. Chị Lê Thị Hồng， phụ huynh một học sinh lớp 12 ở quận Cầu Giấy， kể: “Tháng 6 vừa rồi tôi đã phải đóng 12 triệu đồng cho khóa học thêm ba môn Toán， Lý， Hóa. Chưa kể tiền mua tài liệu， đề thi thử. Nhà tôi chỉ có một con， nhưng nhiều gia đình hai con thì không dám nghĩ tới”
Điều đáng nói là chất lượng của các lớp luyện thi đại học rất chênh lệch. Một khảo sát nhỏ tôi thực hiện với 30 học sinh lớp 12 tại hai trường THPT ở Hà Nội và TP.HCM cho thấy 22 em cho rằng học thêm là bắt buộc， 5 em nói chỉ học vì bố mẹ ép。3 em tự ôn ở nhà. Đáng chú ý， 17 em thừa nhận từng thức đến 2 giờ sáng để làm đề， và 9 em đã từng ngất xỉu hoặc kiệt sức trong lớp. Bác sĩ Nguyễn Văn Thành， chuyên khoa thần kinh tại Bệnh viện Đại học Y， cảnh báo: “Thiếu ngủ kéo dài ở tuổi 17-18 gây suy giảm trí nhớ， lo âu và trầm cảm. Nhiều em nhập viện trong tình trạng rối loạn lo âu nặng， chỉ vì sợ không đỗ đại học”Vậy luyện thi đại học có thực sự hiệu quả?Một nghiên cứu của Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam năm 2022 chỉ ra rằng học sinh học thêm quá 20 giờ/tuần có điểm thi trung bình thấp hơn 0，5 điểm so với nhóm học 10-15 giờ/tuần. Nguyên nhân là do mất cân bằng giữa tiếp thu và nghỉ ngơi. Thực tế。nhiều em đạt điểm cao nhờ phương pháp tự học có chiến lược. Trần Minh Quân， cựu học sinh chuyên Lý， Đại học Khoa học Tự nhiên， chia sẻ: “Mình không học thêm ở đâu. Mình dành 6 tiếng mỗi ngày tự luyện đề， nhưng tối nào cũng ngủ đủ 7 tiếng. Quan trọng là hiểu bản chất， không phải cày xới”Nhìn từ góc độ xã hội， luyện thi đại học không chỉ là câu chuyện học tập. Nó phản ánh kỳ vọng của gia đình， định kiến bằng cấp và cả sự bất bình đẳng trong tiếp cận giáo dục. Ở nông thôn， học sinh ít có điều kiện học thêm， nhưng lại phải đối mặt với khoảng cách đề thi và kiến thức. Ở thành thị， phụ huynh sẵn sàng chi hàng chục triệu đồng mỗi tháng cho con. Sự chênh lệch ấy tạo ra một cuộc đua không cân sức. Điều tôi quan sát được sau nhiều năm viết về giáo dục: học sinh ngày nay không thiếu nỗ lực. Các em thiếu thời gian ngủ， thiếu sự hướng dẫn đúng cách và thiếu một hệ thống đánh giá công bằng hơn. Thay vì ép các em vào những lò luyện thi đại học chật chội。có lẽ cần thay đổi cách ra đề， cách xét tuyển và cả cách chúng ta nhìn nhận giá trị của một kỳ thi.